Van terugblikken word je soms weemoedig of juist blij dat die periode godzijdank achter de rug is. Meestal is het wel nuttig en nog vaker leerzaam. Ook bij het onderwerp openbare ruimte is het (terug)blikverruimend. Vooral ten aanzien van de oudste functie waar de openbare ruimte voor bedoeld is: een ontmoetingsplaats.

De schilderijen van Bruegel, die aan het eind van de Middeleeuwen geschilderd zijn, laten druk gebruikte openbare ruimtes zien. Met een hekje hier en daar als het enige straatmeubilair oefenen ambachtslieden hun ambacht uit, spelen massa's kinderen op straat, hebben mensen een goed gesprek, drinken boeren bier en worden uiteindelijk dronken. Zowel het publieke als grote delen van het privé leven speelde zich in die tijd letterlijk op straat af. Eeuwen later is er een strikte scheiding tussen ons publieke en privéleven en allerlei regels en wetten die ons voorschrijven hoe wij ons in de openbare ruimte moeten gedragen met op steeds meer plekken een camera om dat nauwlettend in de gaten te houden.

Canaletto maakte een kleine driehonderd jaar geleden een schilderij van het Piazza San Marco waarop eveneens een zeer druk gebruikte openbare ruimte te zien is met gezellig pratende mensen, rennende en spelende kinderen, honden languit liggend in de zon en verkopers met hun stalletjes langs de randen van het plein. Ook hier bijna geen inrichtingsmiddelen, behalve de krachtige ruimte zelf met mooie wanden en een bijzondere ondergrond. Maak morgen zelf een foto van dit plein en zoek de verschillen met het schilderij. Aan de inrichting van het plein is bijna niets veranderd (behalve de duiven, waren die er toen nog niet of hield de schilder niet van duiven?) en ook het gebruik is onveranderd: een zeer levendige ontmoetingsruimte.

Tegenwoordig moet de openbare ruimte zoveel functies, vaak ook nog tegelijkertijd, vervullen (verkeersruimte, verblijfsruimte, verkoopruimte, speelruimte, culturele ruimte, politieke ruimte, groene ruimte, veilige ruimte, historische ruimte, marketing ruimte, kunst ruimte, sport ruimte, duurzame ruimte, feestruimte, parkeerruimte, functionele ruimte, gestapelde ruimte, overdekte ruimte, ondergrondse ruimte, tussenruimte,...) dat de functie waarvoor het oorspronkelijk bedoeld is, ontmoetings- en belevingsruimte, nog wel eens op de achtergrond raakt. Om de openbare ruimte bovenal weer een ontmoetingsruimte te laten zijn moet iedereen die zich bezighoudt met ontwerpen dan wel beheren van de openbare ruimte een goed inzicht hebben in het functioneren van onze maatschappij en in de interactie tussen de gebruikers en de omgeving. Hebben zij dat niet, dan moeten zij wat vaker terugblikken, of een ander vak kiezen.

Liliane Geerling

Deze column is verschenen in Stedelijk Interieur nummer 6 2009